fbpx
Wielkanocne zwyczaje

Wielkanocne zwyczaje

31 marca 2021
Wielkanocne zwyczaje

Z obchodami świąt wielkanocnych jest powiązanych wiele zwyczajów ludowych: przygotowywanie pisanek i święconki, śniadanie wielkanocne i śmigus-dyngus. Część z nich wywodzi się od słowiańskiej tradycji obchodów Święta Jarego. Warto poznać historię tych wiosenno-wielkanocnych obrzędów.

Święcone

Zwyczaj święcenia pokarmów znany jest w Polsce od wieków. W zachodnich regionach Polski święcone było jednak znacznie mniej popularne. Przed 1945 tylko zamożniejsi szlachcice na Kaszubach i Śląsku przygotowywali święconkę. Zwyczaj ten upowszechnił się na przełomie lat 70. i 80. XX wieku.

„Naobchodziwszy po kościołach obrzędowe groby w piątek i sobotę, gotowano się do uroczystej procesji niedzielnej, do święcenia bab i kołaczów, szołdr i jaj, aby spożywszy razem jajko powetować na mięsie uprzykrzony post. Pstre pisanki z tłuczeniem jaj o wygraną bawiły dzieci, barenek pieczony młodzież wiejska i miejska śpiewając pieśni wielkanocne obchodziła domy po dyngusie zbierając datki…”

<Aleksander Brückner>

W skład tradycyjnej święconki wchodzą: jaja w postaci pisanek (symbol nowego życia), baranek (kiedyś uformowany z masła lub wypieczony z ciasta) symbolizujący zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, sól kuchenna (chroniąca przed zepsuciem), chleb, wędlina, chrzan, miód, pieprz i babka wielkanocna. Święconkę przygotowywało się w wiklinowym koszyczku ozdobionym listkami bukszpanu lub borowiny.

Ciekawostka

Dawny zwyczaj na wsiach nakazywał, aby wracając ze święconym obejść dom trzy razy, zgodnie ze wskazówkami zegara, co miało wypędzić złe moce z gospodarstwa.

Pisanki

Zwyczaj malowania jajek znany był w czasach cesarstwa rzymskiego. Pisanki symbolizują rodzącą się do życia przyrodę, a w religii chrześcijańskiej dodatkowo oznaczają nadzieję wynikającą z wiary w zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.

W zależności od techniki zdobienia można wyróżnić:

  • kraszanki – gotowane w barwnym wywarze,
  • drapanki – drapane ostrym narzędziem,
  • pisanki – rysowane (pisane) woskiem po skorupce i zanurzane w barwniku,
  • oklejanki – dekorowane sitowiem, kwiatami, tkaninami i papierem,
  • nalepianki – dekorowane wycinankami z papieru,
  • ażurki – wykonywane z wydmuszek z nawierconymi wzorami

Zdobieniem jajek mogły zajmować się tylko kobiety. Gdy do izby wchodził mężczyzna należało odczynić urok, który mógł rzucić na pisanki.

Ciekawostka

Z tradycji rosyjskich pisanek wywodzą się słynne jaja wykonane przez petersburskiego jubliera Petera Carla Fabergé w XIX wieku. Wykonywano je z kamieni półszlachetnych, zdobiono metalami szlachetnymi i techniką jubilerską znaną tylko i wyłącznie rodzinie carskiej.

Śniadanie wielkanocne

W polskiej tradycji, po porannej rezurekcji zasiada się wspólnie do uroczystego śniadania wielkanocnego, które rozpoczyna się składaniem życzeń i dzieleniem się święconki z koszyczka. Na stole znajdują się jajka, wędliny, mazurki i wielkanocne baby. Stoły są przyozdobione baziami i wiosennymi kwiatami. W wielu domach rodzice tego dnia chowają w ogrodzie koszyczki ze słodkości i prezenty od wielkanocnego zajączka. Zwyczaj ten upowszechnił się formą obdarowywania się w tym dniu symbolicznymi upominkami w formie czekoladowych zajączków.

Jare Święto

Ciekawostka

Jare Święto (inaczej Jary Gody) to kilkudniowy cykl obrzędów celebrowany w kulturze słowiańskiej z okazji zakończenia zimy i powitania wiosny. Bóstwo Jaryła (inaczej Jaryło) było znane jako symbol płodności i wiosny.

Jednym ze zwyczajów Jarego Święta było magiczne przepędzanie zimy (w pierwszy dzień równonocy wiosennej wypadającej 21 marca) za pomocą topienia lub palenia Marzanny – słomianej kukły. Chcąc przyspieszyć nadejście wiosny rozpalano także na wzgórzach ogniska.

Młodzi budowali wiechy z wierzbowych i leszczynowych gałązek. Domostwa wietrzono i sprzątano, aby przepędzić to, co „zasiedziałe”, a także prano i szykowano nowe odzienie. Pieczono kołacze. Najważniejszym jednak zwyczajem było malowanie pisanek, które miały do domów wnieść energię i radość życia oraz zapewnić urodzaj i powodzenia na zaczynający się wiosną czas wegetacji roślin.

Na wzgórzach urządzano uczty i igrzyska podczas których śpiewano i tańczono. Obmywano się także w świętej wodzie oraz celebrowano Śmigus, czyli rytuał polegający na uderzeniu się rozkwitłymi witkami. W późniejszym czasie oba te magiczne zwyczaje połączono we współcześnie znany nam Śmigus Dyngus, który jako magiczny zabieg miał oczyścić duszę i ciało oraz przynieść zdrowie i siłę. Udawano się także ma groby przodków, aby pozostawić im jadło.

Włóczył się Jaryło
Po całym świecie
Rodził żyto w polu
Płodził ludziom dzieci
A gdzież on nogą
Tam żyto kopą
A gdzież on na ziarnie
Tam kłos zakwitnie.

Pieśń dziewcząt tańczących w korowodzie Jaryły

Wielkanocne zwyczaje

Wielkanocne zwyczaje są przepełnione piękną mocą odradzania się przyrody i cyklu życia. Celebrując je współcześnie warto wiedzieć jaka jest historia i co kryje się w ich symbolice. Przed nami piękny czas rodzenia się świata do życia. Świat będzie obfitował w zieleń, kwiaty, rodzime owoce i warzywa, a w naszych domach pojawi się świeżość, powietrze i nowa pozytywna energia.

Z życzeniami pięknych chwil przy celebrowaniu wielkanocnych tradycji.

Joanna

Źródło:

  1. Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003, s. 118-122.
  2. Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2006, s. 134-135.
  3. Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska (t.1-2, 1937–1939; reprint: 1990).

Autor Joanna Wszeborowska-Kludzińska

Udostępnij:

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Polityka prywatności

Drogi Użytkowniku, Zapoznaj się z naszą Polityką prywatności, gdzie wyjaśniamy, jakie informacje zbieramy i dlaczego to robimy.

Akceptuję Zobacz szczegóły

Nie wspieramy Internet Explorer'a

Drogi Użytkowniku,
Nie zapewniamy wsparcia dla przeglądarki Internet Explorer. Niektóre elementy na stronie mogą wyświetlać się niepoprawnie.

Zachęcamy do zmiany przeglądarki na Google Chrome lub Firefox.

Zamknij